LUAHLANGH BAWNGH KHANG CIAMTEHNA
Pu Luah Langh
pen Kaalzang khua Suante Beh khangciamtehna om bang in Pu Suante’ Tupa
laigil khat
hi a, Pu Suan Kai leh Pi Deih Uap(Buansing)te sung pan Kaalzang khua ah
suak in
kiciamteh hi.
A laiguizom
Sanggamte in 1.CingTun(n), 2.SuangZong; 3.SuanPhut, 4.Luah Langh,
5.LaakVung(n), 6.SuanMan cih bang hi-a, Pi Deih Uap sih khitteh Pu
SuanKai in
Pi KhuaVung tawh tapa Manghil leh tanu PhutDim bek neimanlai cih
kiciamteh ahihman-in
Pu Luah Langh pen Unau Pasal 5 leh Numei 3 lak ah naulai asuak hi.
Pu Luah Langh minphuahna:
Pu
Suan Kai khanciang in apa Suante Inn-munlui Kaalzang kicihna mun teng ah
khuasat kik a, Inn leh Lo, Neih leh Lamh; Khawh leh Tuk, Khawi leh Vulh,
Gawh
leh Luup; Tonh leh Aih … cih te amau’ hunlai a, khangual kidemna namcin
nazo
kim in gualna an ahihman-in atapa naulai khat hong-suahciang in khuasung
Upa
vaihawmte leh
Baangkua thuneite thukimpihna om
bang in “Luah Langh” na phuak hi, ci’n kiciamteh hi.
Luah Langh Cidam:
Pu
Luah Langh pen alaikiatna Kaalzang mah pan khangkhia in mi-cidam,
mi-picing, u
leh nau gualhuai, muan leh suan khat hong suak a, Kaalzang khua mah ah
suan leh
khak kicing nei in teeksih hi.
Pu Luah Langh’ Tate:
Khang masate in Pasal min bek ciamteh uh a, ta
numeite min leh naungeeklai a site min pen ciamteh kimlo uh ahihman-in
amau’
paina kitheikimzonawnlo hi-mah leh akiciamteh theilai teng anuai aa bang
in
kigualsuk hi.
1.KaiThuk(X),
2.DoSon; 3.ZomSel, 4.KaiKim(s); 5.ThukZom, 6.UapCing(n); 7.VungCiang(n)
cih
bang teng pen akiciamteh theisun hi-a, unau laiguikizomte ahi uh hi.
Suante Beh ngeina om bang in Pu
Thukzom pen unau sung ah nautum Innluahpa, Innpi ngaakpa suak sak pah uh
hi.Unau
Pasal 5 lak ah Pu Do Son, Pu Zom Sel; Pu Thuk Zom teng 3 bek in suan leh
khak
nei uh hi.
- Pu Do Son’ Suan
leh Khakte:
Kaalzang khua pan Limkhai khua ah na tung uh a, tunidong in Limkhai ah
teengsuak lai uh hi. Sihzang kual Apple Land ah Apple Lo neiciat uh a,
tuhunciang in Grape khawng cingbel in nuamsa lel uh hi. Limkhai Zongal
ah teen
pen uh ahihman-un Sihzang Awsuah zangkim uh a, pawl khatte Tahan,
Kawlpi, Yangon … cih khawng ah om uh
hi. Phungsung Makai
hongsepsaktotote sung pan Pu Luah Ngin leh Pu Cin Pum cihte pen
Behdangte hong
theihpihdiak makai masate ahi uhhi.
AD. 2006 Kum in Limkhai ah Gambup Genzo
Beh Pawi kitungsak aa,
Sanggamte Zindo na siam mahmah uh cih Beh Makaipite tung pan kiza
ahihman-in Makaihsiam Pu CinPum leh
a-omlai Inn 10 val deuhte, muntuamtuam aa om Sanggamte hanciampihna hang
in
Lungdampih in ih kipaak hi. Limkhai khua Suante Beh kicite pen Pu Do Son
sung
pan apiangte Pu LuahLangh aa’ ih Sanggamte ahi uhi.
- Pu Zom Sel’
Suan leh Khakte:
Pu
Zom Sel in apianna leh akhankhiatna Kaalzang khua mah ah tapa Khupzong
leh Zom
Do aneih khitteh teeksih uh hi cin kiciamteh hi. Khangluilai
khangciamtehte
atamzaw in Pasal min bek na ciamteh uh ahihman-in Sanggam Numei bangzah
nei cih
kithei ban nawn lohi.
Pu Khup Zong suan leh khakte atamzaw
Mualnuam khua ah teeng uh a, Pu Zom Do suan leh khak te ahihleh atamzaw
Kei
Zang, MualLum, SingLei, Mualnuam, Dolluang Mualnuam, Tedim, Tahan,
Kalaymyo,
Pyidawtha, Yangon …etc cih bang in muntuamtuam ah teeng uh hi.
Kaalzang khua pan akikhiinkhiat khit
uh ciang-in Kaalzang khua ah ciahkikding vaihawmna ah kihel in Taakmual
khawng
ah teeng ngei uh hi. Mikang Kumpi hong khanciang in Tuanpupate zing
vaihawmngeina Mualkuam nusia suak in Muizawl tuh masa uh a, tua pan
Cingpikot
Lozuan in 1896 Kum pan tunidong in Keizang khua ah teengsuak lai uh hi.
Hun
khat ciang in Cingpikot ahihkeileh KeiZang Khua akicizel khua pan
muntuamtuam
ah kizelh uh ahihman
KeiZangte lak ah
kiciamteh khawm uh hi.
Keizang khua Tuiphum Pawlpi adin
ciang in Sia masa pen Pastor On Zam pen Smith Ngulh Za Thawng’ pano
hi-a, Pu
Kham Ngulh in Keizang khua ah Pasian’ Thupuakmasa Rev. Thang Ngin amuak
masapa
ahihmahbang in Pasian in zong Siampi Thupha pia in tunidong mah in Pu
Zom Sel’
tute pen Biakna kinmi vive hi uh a, Tuiphum Pawlpi leh RC Pawlpi ah
Pawlkipmi
tam pen in AG, UPC,
EFC…etc cihte ah
zong aom aban ah Pastor pawl khat zong na om ciat uh hi.
Leitung thu lam ah Galkaplui tampi
mah omlai uh hi. Civil sung ah zong omkim in khangthak hun ah
Gamdangpaite zong
amau utna mun atungzo pawl khat om in vateengsuak thei ta uh hi. Cidamna
lam ah
Zato nasem tawmtek Zogam Zato tuamtuam ah om uh a, Pilna lam Sangsia leh
Siamah
zong om uh hi.
Biakna sung ah akihelsunte Pasian in
Thupha hongpiak sak a, Tuiphum Pawlpi leh Pawlpi dangte lak ah Mi hong
theihpih
Sia pawl khat om uh hi. Tu laitak Keizang AG Pastor, Singlei UPC Pastor,
… cih
te leh mundang ah Pastor sem, Lai Siangtho Sangsia sem leh LST Sangkah
laitak
pawl khat om thei ding in
Pasian in Thupha
hong piak sak man in ih lungdampih hi.
WWII hunlai Japan Galkapte’n azonzon
uh Bo HauZaGin in galhang mah
mah
ka lawmpa uh Bo HangKhual,BGM acihcih zong Pu Zom Sel’ tupa khat hi a,
Keizang khuabup
aa’ding in Saimual nei pa, Galmualsuah-Samualsuahpa Ngalliam
pasal khat ahihban ah Tedim
khua Myoma veeng Teedim mun kilawhcilna Vansangdim Bual gei ah Innlam in
teeng
masa ahihman-in mi hong theihpih mahmah Tedim khuanu-khuapa khat zong
hingei
takpi hi cin Tedim khua Behdang pan khangham thuciamtehtheite genna bang
in
hong kiciapteh sak hi.
- Pu Thuk Zom’
suan leh khakte:
Pu
Luah Langh ta nautum pen hongsuahciang in pasal hong hihteh Suante Beh
ngeina
ombang in adamnak leh Innpi ngak ding pa hong hipah hi. Pu Suan Kai min
piakiknawnlo in a upen Kai Thuk(x) mintawpna la in Thuk Zom naphuak uh
hi, cin
kiciamteh hi.
Pu
Thuk Zom’ tangval ma in asanggamte gel in zi leh ta neikhin uh a,
Inntuansan khinciat
uh ahihman-in Pu Zom Sel leh Pu Thuk Zom kikaal ah sanggam numei 5
aomlai hang
in damkimlo uh hiding hiam amin uh kithei ban nawn lo hi.
Tangthukante
genna dang khat ah Pu ThukZomte unau sung ah pasal 5 bek hipeuhmahloding
acipawl zong om hi. Khangluite in sanggam numeite min leh naungeek aa
site min
naciamtehkimlo lel uh ahihman in akitheizonawnlothei ding mah hizel hi.
Ciaptehna khat ah Pu Kai Thuk(x) sihteh Pu Do Son leh Pu ZomSelte
kizomsuk pah
in tangval khawm-zineibaih uh a, Inntuanbaih pah lel uh kici hi. Pu
ZomSel leh
Pu KaiKim kikaal aom Pu KaiKim zong aneusih ban ah sanggam numei pawl
khat zong
omsuklai cin kiciamteh hinapi’n “Numeite’n miphung-minam tang” cin amin
uh na
kiciamtehlo uh ahihman in tuhun in ih theihkiknop hang kitheizo nawn
peuhmah lo
mawk hi. Tua hi a, khanglui numeite min akiciamteh theisunte lah tangthu
khat
pepeuh tawh akipaikaan kha teng hi a, tua bang liang in ciapteh ding na
omlo
buang lungdamhuai cih ding hizaw zel hi.
Pu
Thuk Zom atangvalciang in Kalzang khua mah pan zi nei a, tapa 3 leh tanu
honk
hat mah na nei hi napin, azi’ min leh atanute min na kiciamteh kha
theilo
zelhi. Tapate min pen 1.Langh Suangh(x), 2.KimZong; 3. NgaihTuang hi a,
nauzaw
Innluah mah na zang zel uh hi. Khangkanmasate in Sanggam numeite leh
pasal ahihhang
in asite min khawng na kaikhawmkimlo lel uh a, 1978 Kum Suante Beh Laibu
sung
ah Pu Kim Zong leh Pu Ngaih Tuang bek thei uh hidiam, unau pasal 2
adamsunte
gel min bek mah nagelhsak zel uh hi.
Pu
KimZong tate pasal nih bek kiciamteh thei-a, 1.ZomKam(s), 2. Suangh Phut
ahi
uhi. Pu Suangphut bek mah khang kizomsuk ahihman-in kitawmlailua hi. Pu
Suangphut’ zi pen Pi Lun Dim, Suanman Bawngh pan kici a, ciaptehna khat
ah Pu
Thuam Hong’ sanggamnu, Pu Kai Thuk tanu: Suanman Bawngh pan kici hi.
Pu
Suangphut leh Pi LunDimte nupa in tapa 3 aneihte: 1. Zong Tuang(s), 2.
Khum
Tawn; 3.Zong Dongh ahi uhi. Pu Khum Tawn in azi Zen Deih kici That Khup
Beh
tawh tanu Dim Vung leh tapa Phut Lam bek nei uh hi. Tanu DimVung in
pasal Zui Pau Thatmun Beh tawh kiteeng in
Kaalzang mah ah teengsuak uh hi. Phut Lam pen Thatkhup Beh Son Cing tawh
kiteeng in tapa Tawnsong leh Deih Kim nei uh hinapi tunidong in amau
suan leh
khakte omna mun kizongzonglai hi.
Pu
Zong Dongh(Pu Suangphut tapa 3na) atangvalciang-in Nem Awi kici Suanman
Bawngh
nungaak tawh kiteeng in tapa Phut Thang bek nei hi mah leh amah micidam
khat
suak in suan leh khak neidin Pasian in Thupha pia ahihman-in ama’ khang
pan
khangguikizom Pasian’ Thupha kingahsuk hi.
Pu
Phut Thang in Dim Deih kici Thatmun Beh nungak tawh kiteeng in tapa 4
leh tanu
1 anei hi. Tuate unau in 1.Dongh On(Azi: SonNgiak, Thatmun), 2.Tuah
Vial(Azite:a.NgoihTel,Buansing
& b.NemVung,Hatlangh), 3.Tuang Neng (Azi:HuaiNgaih,Hatlangh),
4.VumLuan(Azi:KhumVung,Buansing)
leh 4.AwiHuai(Apasal:NgiakSon,Thatmun) cihte ahi uhi.
Pu ThukZom sung pan aa-piangte lak ah Pu Kimzong
suanlehkhakte khempeuh pen Kaalzang khua meikaatkhit hun pan neih
leh lamh
teng vutleh vai asuahkhitphet mah in Pu Phut Thang makaihsiamna tawh
Ciimnuai
ah Tuidimkik ding in hong paikhiatpih pahlian ahihman-in, tua pan
Phaileeng
khua Sanggamte ngaihsapna tawh Phaileeng ah Kum 24 bang taanglutawng in
Ciimnuai munkiim teng ah Lokho in Pi DimDeih leh Pu Phut Thang zong
Ciimnuai
Lomun mah pan Mualliam in kiciamteh hi.
Anungciang
in mun leh gam taangzaizaw deihna bulphuh in Phaileng pan 1869 Kum in
Mualzawl
khua kisat a, Mikang Kumpite in Mualzawl khua ahalvuikhit Kangkaan,
Tuimu leh
Vomkua cihte ah Kum 3 sung a ki omkhitteh 1896 pan Lunmual Khua
kizuanciat hi. Pu
KimZong’ tute atamzaw pen Lunmual, Philnak, Tuilangh, Muizawl cihte ah
teeng uh
a, tuhun ciang in Tedim, Tahan, Sawbuayishin; Kalaymyo, Pyidawtha;
Sakhangyi, Tamu,
Yangon cihte ban ah AD. 2005 khit pan
gamdang
kipaipai a, tuhun in Inn 10 valdeuh in
gamdang
muntuamtuam ah hong peemsan ta uhi.
Pu
KaiThuk minkilawhna Tangthu:
Tangval khanglai Pu KaiThuk pen gamkuanna pan tuahsia in
asihvatkhitciang
in Pu LuahLangh in tapa khat neileuleu a, aminding in KaiKim naphuakpah
hinapi’n atangvalciang in kuama’ matzawhloh Sa minthang(Cinghpi?) khat
amat
khitteh si lel mawk hi cin kiciamteh hi. Tua thu hang in khangluite pawl
khat
bang in saneu(sakhi) mannailo tangval khat in Salian, Sapi(Sahang;Humpi)
amat
hang in nuamzo tuanlo thei liang uh hihtuak zen hi. Ahizong in
Sabetsiamte
genna ah “Hih Sakhaap ih nungzuih pen pil mahmah in akem ombangliang
aihteh: Ei
pawl in manzo lo ding, Thautawiciil khat peuh in man ding hi” ci thei uh
hi.
Tua pen Pu KaiKim tung ah tangtung ngei hi cin kiciamteh a, Cinghpi bang
peuhmah akaptuukphet in meeingo in tuampahlian a, tua meingohuam sung ah
omkha
leng kisilian lel ding hi cin khangluite’n lipkhapngaihsut in
Sakheembawldihni,
Heih! cithei mawkmawk uh a, “Pu aw, Bang na tuakkhong na hiam?” cin
samanpa in
apaam pan kapkheempong in, la apaihkhitteh thaulot ciliang uh hi. Pu
KaiKim in zong
tuabang dan phukha a, thei seselo hidiam? Naupanglai saman ahihman-in
alungdamna
tawh asakaaptuk vadelhsukpahlel hituak hi. Pu KaiKim sih khitciang in Pu
LuahLangh in tapa khat bek neilai a, Pu SuanKai tapsakkiknawnlo in atapa
upen
KaiThuk mintawpna lasuk a, ThukZom phuak in khuasuak hi.
Pu LuahLangh tapa ubel KaiThuk tangval hun in gamkuanna khat ah Innpipa
Pu Suanman tapa nihna Pu Lam Thuam ahuutna hang in Pu KaiThuk in
anuntakna
beilawh kici hi. Pu Lam Thuam minungta suak in suan leh khak tanu-tapa
aneihteh
apa tapsak masa tuanselo in KaiThuk mah na phuakkik pah lian a, amah
minungta
suak ahihman in Pu Suanman Bawngh sung ah tunidong in Pupi SuanKai min
kilawhna
Pu KaiThuk min leh khanggui kizomsuaktheilai hi, cin kiciamteh hi.
http://suangphut.blogspot.com

No comments:
Post a Comment